در جامعه پیامبر پسندحاکمان برای مردم هستند، نه مردم برای حاکمان

حجت الاسلام محمد تقی فاضل میبدی در یادداشتی که در پایگاه اطلاع رسانی مدرسین و محققین حوزه ی علمیه قم منتشر شده نوشته است:

قال رسول الله : انما یدرک الخیر کله بالعقل ، تمام خوبیها با عقل فهمیده می شود .

زیبا ترین تعریف و تبیین از بعثت ، سخن امام علی (ع) است که فرمود: پیامبران پی درپی بر انگیخته شدند ...تا عقول خفته بشری را برانگیزانند یعنی یکی از اهداف برانگیخته شدن پیامبر برای برانگیخته شدن عقول آدمیان است . لهذا بعثت زاینده عقلانیت است و در کنار این دو آزادگی و آزادی انسانی رشد می یابد به قول مولوی :

چون به آزادی نبوت هادی است مومنان را ز انبیاء آزادی است

جامعه ای که در آن عقلانیت و حریت جلوه و جایگاهی ندارد، درخت بعثت در آن جا به بار ننشسته است. این که اقبال لاهوری خاتمیت پیامبر اسلام را به بلوغ و آزادی فکری گره زده است سخن قابل توجهی است . اقبال می گوید علت این که بساط بعثت پس از بعثت پیامبراسلام جمع می شود چون عقل آدمی به رشد و کمال می رسد و جای پیامبر را می گیرد . بنابر روایت اقبال ، جامعه بشری به دو دوره قدیم و جدید تقسیم می شود . مرز میان این جامعه همان مرز میان کودکی و بلوغ است . تاکید و تکیه پیامبر و قرآن بر تعقل و تدبر برای این است که بشر را از مرحله کودکی به دوران بلوغ برسانند و انسان بر اساس عقل خود بنیاد، جامعه را به جلو برد . دکتر شریعتی که سخت تحت تاثیر اقبال قرار دارد تاریخ بشریت را به سه دوره تقسیم کرد : ۱-دوران وحی ۲- دوران امامت و وصایت ۳-دوران غیبت امام که در این روزگار رهبری جامعه به عهده عقل و یا علم است . سخن وی در این باره چنین است :

وقتی پیامبر می گوید خاتم انبیا من هستم ، نمی خواهد بگوید به آنچه گفتم انسان را الی الابد بس است . بلکه خاتمیت می خواهد بگوید: که از این پس انسان بر اساس این طرز بینش قادر است بدون وحی و بدون نبوت جدیدی ، خود روی پای خودش به زندگی ادامه دهد و آن را کامل کند. بنابراین دیگر نبوت ختم می شود خودتان راه بیفتید ... از این پس عقل جای وحی را می گیرد ...(اسلام شناسی ص۶۴-۶۳ ).حال سخن اقبال و شریعتی و سایر روشنفکرانی که چنین تفسیری از خاتمیت دارند ، تا چه میزان درست و معقول است ؟بحث جداگانه ای طلب می کند ، اجمالا مرحوم شهید مطهری سخن اقبال را به نقد می کشد و حرف اقبال را خاتمیت دین تلقی می کند و نه خاتمیت نبوت . گذشته از این ، نمی توان تردید کرد که پیامبر اسلام بعثت خود را در کنار گوهر عقل قرار داد ، حال آیا این گوهر عقل ادامه دهنده بعثت و نبوت است و یا شرح دهنده آن، یعنی عقول آدمیان آیا پس از بعثت ، شارع هستند و یا شارح ؟ سخن یکدستی در این مورد نداریم . ولی سخت می توان پذیرفت که عقل آدمی تنها در چارچوب کتاب و سنت شرح دهنده است و بس . و در حوزه منطقة الفراغ هیچ حق حاکمیت ندارد و اگر در روزگاری یکی از گزاره های دینی ، در احکام عملی هر چند موقت کار کرد خود را از دست داد ، آنجا عقل هیچ مجوز حضور نداشته باشد و نتواند جای آن گزاره را بگیرد؟این جاعقل بایدانجام رسالت کند وکار پیامبری را کامل نماید.

سخنی که در این جا می توان گفت این است که عقل و تجربه بشری برای تداوم بعثت شرط لازم است ولی شرط کافی نیست ، یعنی پس از بعثت نمی توان از آموزه های دینی یکسره دست شست و همه آنها را فرو هشت و عقل را به آن کرسی نشانید ، ولی دین همواره در تداوم خود و برای بازسازی خود نیازمند به عقول آدمیان است و این تعقلات بشری است که می تواند دین و یا فقه را در بستر عقل به حرکت در آورد . با تاسف بایدگفت در جوامع دینی دو هدف بزرگ از بعثت مورد غفلت واقع شده ، یکی احیای خرد و تعقل ورزی و دیگری مکارم اخلاقی . پیامبر اسلام روی این دو علت غایی برای بعث بسیار تاکید داشت ، یک جا فرمود : انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق ، برانگیختگی من به خاطر تکمیل پایه های اخلاق بود و در کنار آن فرمود : العقل دعایم الدین ، عقل پایه دین است و یا تمام خوبیها باعقل درک می شود. یعنی جامعه ی پیامبر پسند جامعه عقلانی و اخلاقی است . و عمده پیام بعثت این دو چیز است. دو چیزی که فقدان آن در جوامع دینی این روزگار محسوس است . جامعه اخلاقی و عقلانی عاری از خشونت و کشتار است . در جامعه اخلاقی و عقلانی حقوق آدمیان تضییع نمی گردد . در جامعه پیامبر پسند سرکشی و تفرعن وجود ندارد . در چنین جامعه ای آدمیان از آزادی معقول و اخلاقی برخودارند و این آزادی علاوه بر این که زیانی بر کسی وارد نمی کند ، عقول آدمیان بیشتر شکوفا می شود و هنجارهای اجتماعی به دست مردم پاس داشته می شود .

در جامعه پیامبر پسند بی رحمی از سوی حاکمان بر شهروندان روا داشته نمی شود . و حاکمان برای مردم هستند و نه مردم برای حاکمان . در جامعه اخلاقی و عقلانی، دین ، به فرموده حضرت علی علیه السلام، ابزار دست اشرار و حاکمان نیست ، بلکه قداست و جایگاه دین برای رستگاری مردم همیشه و همواره محفوظ است . جامعه اخلاقی و عقلانی به مردم حق چون و چرا کردن درمقابل هرکس را می دهد . و در این جامعه ، دورغ ، عهد شکنی ، وعده های بی پایه ، تبلیغات فریبنده ، کلمات گزنده ، شعارهای بی مایه وجود ندارد. لهذا بعثت پیامبر ، بعثت اخلاق و عقلانیت است . اگر رسول اکرم صلی الله علیه و آله با بت و بت پرستی در افتاد ، و اگر با سردمداران پول و قدرت به مبارزه برخاست، مظاهر کفر و شرک رامحکوم ساخت، زیرا اینها عقل و اخلاق را از جامعه بر گرفته بودند و خشونت ، تجاوز و جنگهای قومی و قبیله ای را به جای آن نشانده بودند .

این که بعثت پیامبر اکرم (ص) در چه روز و چه تاریخی بوده است تا مردم در آن روز به شاد باش برخیزند ، هر چند اهتمام خود را دارد ، اما مهمتر این است که بدانیم جامعه دینی و اسلامی تا چه میزان به اهداف پیامبر نزدیک شده است و عقلانیت و اخلاق تا چه اندازه استواری یافته است . شاد باشی مردم در روز بعثت زمانی است که جامعه به آزادگی و به آزادی رسیده باشد .

ای گروه مومنان شادی کنید همچو سرو و سوسن آزادی کنید

همچو سرو و سوسن آزادی کردن و شاد بودن زمانی محقق می شود که خرد و اخلاق جای تعصب و خشونت را گرفته باشد و جزمیت و تقلید کور کورانه جای خود را به تحمل و تسامح و مدارایی داده باشد . از پیامبر (ص) سوال شد کمال عقل آدمی چه نشانی دارد ؟ حضرت فرمود : «اکمل الناس عقلا اخوفهم لله و اطوعهم له »، کاملترین عقل آنست که انسان را در برابر ، فقط ،خدا خائف و مطیع سازد و درباره ناقص ترین عقل فرمود :«و انقص الناس عقلا اخوفهم للسلطان و اطوعهم له» ، کم خرد ترین مردم کسانیند که در برابر حکومتها بترسند وحاکمان را با ترس مطیع باشند . معنای این حرف این است که جامعه باید به گونه ای عقلانی باشد که تنها یک خط قرمز را بشناسد و آن خداوند است . و هیچ قدرتی برای انسان خط قرمز نباشد . خوف در برابر سلطان نشانه از نقصان عقل آدمی است . کمال خرد باعث کمال جرات است .

یعنی اگر آدمیان سخن خرد پسند و منطقی داشته باشند ، باید بی خوف و ترس بگویند در غیر این صورت در لفافه سخن گفتن و از روی تقیه و پرهیز نظری ارایه کردن خلاف جامعه پیامبر پسند است.

ز آنکه بوش پادشاهان از هواست بار نامه انبیاء از کبریاست

از درمها نام شاهان بر کنند نام احمد تا قیامت می زنند

نام احمد نام جمله انبیاست چون که صد آمد نود هم پیش ماست