واقعیت تلخ آن است که ما آنگونه که باید ابعاد وجودی و حضور اجتماعی فاطمه زهرا (س) را نشناخته ایم. اگر زنان امروز جامعه ما و سایر جامعه های انسانی در الگو گیری همچنان سر در گم هستند؛ تقصیر ما است که نتوانسته ایم الگوهای مناسب را بشناسانیم. فاطمه (س) که وجودش تجسم شخصیت بخشی به زن، و الگوی رفتاری در تمامی عرصه ها و صحنه های زندگی است، هم چنان برای جامعه ما ناشناخته است چه رسد که برای جامعه جهانی شناخته شده باشد! ما نیازمند واکاوی زندگی آن بانوی بزرگ در عرصه مقوله های اجتماعی؛ سیاست، فرهنگ، اقتصاد، حقوق مردم، اخلاق اجتماعی وکاستن از شکاف های اجتماعی، و ... هستیم. همانگونه که نیازمند شناخت آن الگوی کامل در عرصه زندگی شخصی اش؛ خانه داری، تربیت فرزندان، شوهر داری، خوراک، پوشاک، آرایش و تزیینات، عبادت و نیایش، تفریحات و سرگرمیها و... می باشیم. تردید ندارم که اگر نویسندگان خوش ذوق زوایای زندگی آن بزرگوار را خوب برای انسان نیازمند الگوی این عصر بازکنند، بزرگترین خدمت را به بشریت سردرگم کرده اند. زیرا فاطمه (س) حجت خدا بر تمام خلایق است.
با نگاهي به نقش و جایگاه زن در جزيرة العرب وکشور های مجاور آن و هم چنین قدرت های بزرگ زمان هم چون ایران و رم، پیش از ظهور اسلام، به خوبي تحول و دگرگوني فرهنگي جامعه عرب پس از ظهور اسلام را در حوزه زنان مشاهده می کنیم. زن در جامعه های بشری پيش از ظهور اسلام نقشش در خانه داري، تولد و تربيت فرزند و حفظ و نگهداري احشام خلاصه ميشد. كمتر زني در عرصه مقولههاي اجتماعي «سياست، اقتصاد، دانش، فرهنگ و ...» حضور داشت. اصولا زن موجود دست دوم و بلكه دست چندم بود!
در جزیره العرب زن شوم بود. بهمین جهت دختران خودرا در آغاز تولد زنده بگور می کردند! قرآن در بیان این واقعیت تلخ می فرماید:« هرگاه به مردی از عرب ها بشارت داده می شد که زنت زایمان کرده و دختر زاییده است، صورتش سیاه و خشمگین می شد. سوره نحل، آیه 58.» هم چنین با توبیخ می فرماید:« و آن گاه که از دختر زنده بگور پرسیده شود، به کدامین گناه کشته شده است؟! سوره تکویر، آیه 9. ». این واقعه هولناک و غم انگیز که پیامبر رحمت الهی(ص) بر آن اشک ریخته است، حکایت از عمق فاجعه و نگون بختی زنان در جامعه عرب داشت. البته جایگاه زن در ایران، رم، چین و... هم، بهتر از جزیره العرب نبود!
بوسه زدن پیامبر(ص) بر دست فاطمه(س) و بوییدن او همچون گل معطر، و ازجای بلند شدن در برابر او، نشانی از اعتراض بر علیه طرز فکر زمان خود و انقلابی بر علیه سنگدلی مردان جزیره العرب در زنده بگور کردن دختران می باشد.خداوند با خیر کثیر خواندن فاطمه(س) به پیامبرش می آموزد که به این مردم بیاموز، پس از این بی پسر را نه باید ابتر گویند، زیرا دختر هم نسل انسان را استمرار می دهد. از این روی تمامی فرزندان زهرا (ع) و نسل آن ها فرزندان رسول خدا(ص) خوانده می شوند.
اسلام تلاش كرد تا زن را بعنوان عنصري سهيم و تاثيرگذار در عرصه هاي گوناگون جامعه و هم پاي مردان مطرح كند. نه آن كه او را در خانه حبس كند و فقط وظيفه تولد و تربیت فرزند و یا خانه داری را بعهدهاش بگذارد. اين حركت تنها در عرصه تئوري مطرح نبوده است. بلكه خداوند به عنوان برترين الگوي عملي، حضرت فاطمه(س) دختر پیامبر اسلام(ص) را مطرح كرده است تا جلوی هرگونه چون و چرا گرفته شود. لکن متاسفانه زواياي وجودي و تاثيرگذاری فاطمه(س) آن چنان كه بايد مورد بررسي و ارزيابي قرار نگرفته است.
ما فاطمه (سلام ا... عليها) را همواره بعنوان دختر پيامبر(ص) و همسر علي(ع) و مادر ائمه(ع) شناختهايم. از زندگی آن بانوی بزرگ فقط رنج، مصیبت، سختی ها را برایمان گفته اند. اما شخصيت وجودي خود زهرا(س) بعنوان يك زن پرورش يافته در مكتب اسلام و خانه وحي، كه الگو و نمونهاي است از اصول فكري اسلام پيرامون نقش و چگونگي حضور زن در جامعه و در عرصه های گوناگون آن، مورد غفلت قرار گرفته است.
در اين يادداشت، اگرچه قادر نيستم كه اقيانوس انديشه و رفتار زهرا (س) را ترسيم كنم! اما به قدر توان، عطش فهم خود را فرو مينشانم. باشد كه قلمها و زبانها هر يك گوشه و زاویه اي از آن را بنمايانند؛ و ناگفته های بسیار مورد نیاز زنان و حتی مردان را از زوایای زندگی آن گوهر درخشان انسانی باز جویند و عرضه کنند. زیرا فاطمه(س) تنها الگوی زنان نیست! بلکه الگوی تام و تمام برای زنان و مردان است. بویژه آن که برای فاطمه(س)، همچون پدر و شوهر و فرزندان گرامش(علیهم السلام) مقام ولایت است.
فاطمه و سياست
فاطمه (س) زني آگاه به شرايط زمان و جامعه خود است. او همه مسايل سياسي جامعه را تحت نظر دارد و از مجراهاي مختلف كسب اطلاع و خبر ميكند. در برابر تمامي حوادث جامعه فعال برخورد ميكند نه منفعل. او هنگام جنگ با بسيج ساير زنان مهاجر و انصار در دو نقش ايفاي وظيفه ميكند: 1- تداركات و پشتبياني رزمندگان اسلام 2- امداد و درمان نسبت به مجروحان و حادثه ديدگان جنگ. او در این زمینه بسیار شجاعانه اقدام می کرد. او از جراحت های بسیار وارد آمده بر پدر و شوهر و عموی خود سستی بر خود راه نمی داد و جزعی نمی کرد. بلکه شجاعانه به درمان آن ها اقدام می نمود.
زهرا(س) به همراه ساير زنان مهاجر و انصار، انجمني را تشكيل داده و با پيامبر(ص) بارها به گفتوگو نشستهاند و از نقش آفرینی زنان در تعالی و رشد جامعه سخن به میان آورده اند..
ايشان پس از وفات پيامبر(ص) و انحراف مردم از مسير ترسيم شده و بيعتی که در غدير خم برخلافت و جانشيني علي(ع) کرده بودند، به پا ميخيزد و با گفتگوي رودررو با مهاجرين و انصار سکوت سنگین و استبدادی حاکم بر مدینه را می شکند و تلاش ميكند تا جلوي انحراف را بگيرد. او در خطبهاي در مسجد پيامبر(ص) ودر جمع انبوه مسلمانان مدينه و در خطبه اي دیگر در انجمن زنان مهاجر و انصار به خطراتي كه دانگير امت اسلامي خواهد شد، و انحرافي كه منشاء از بين رفتن سيره عملي پيامبر(ص) می شود اشاره ميكند. از مردم ميخواهد كه از خواب غفلت بيدار شده و مصلحت انديشيهاي به مسلخ برنده حقيقت را كنار بگذارند و جلوي انحراف را بگيرند. اما دريغا كه گوش شنوايي نبود! و هم چون همیشه تاریخ آن فریاد حق طلبانه را هم در گلو خفه کردند.
فاطمه و اقتصاد
توليد ثروت و نقش آفريني در بالا بردن سطح در آمد جامعه، سيره ديگري از زندگي دختر رسول خدا (ص) است. او همچون مادرش خدیجه(س) در رابطه با امور اقتصادی جامعه و رشد آن، فردی موثر و فعال بود. اقتضای محیط و موقعیت جغرافیایی مکه تجارت بود و خدیجه یکی از تاجران موفق و به نام آن بود. اما اقتضای موقعیت جغرافیایی مدینه کشاورزی و باغداری است و فاطمه(س) هم یکی از فعالان و موفقان در این زمینه است.
زهرا(س) علاوه بر مزرعه فدك كه بدون جنگ به پيامبر (ص) داده شد، و پيامبر آن را به زهرا (س) بخشيد، هفت مزرعه ديگر به نام هاي: 1- عواف 2- مثيب 3- حسني 4- مال ابراهيم 5- حايط 6- عوالي 7- صافيه راداشت. اين مزارع از اموال شخصي بنام مخيريق بود. او از يهوديان بنيالنضير بود كه به پيامبر(ص) ايمان آورد و در جنگ احد به شهادت رسید، او تمام اموالش را به پيامبر(ص) بخشيد تا هرگونه صلاح ميداند از آن ها بهره گیرد. پيامبر(ص) با آينده نگري اين اموال را به زهرا(س) بخشيد. زهرا(س) در وصيت نامه اي آنها را در اختيار علي(ع) و پس از او به حسن بن علي(ع) و پس از او به حسين بن علي(ع) و پس از او به اكبر اولاد نسل حسين بن علي (ع) قرارميدهد.(1) درآمد اين مزارع را از 24 هزار دينار تا 70 هزار دينار نوشتهاند. جالب توجه اين است كه زهرا(س) با داشتن اين همه اموال، از زندگي فقيرانه و سطح پاييني برخوردار بود. او ضمن استقلال مالي كه در زندگي داشت و علي(ع) در امور اموال او دخالت نميكرد. فاطمه(س) تمامي درآمد حاصل از مزارع خود را در اختيار علي(ع) قرار ميداد تا بين فقرا و مستمندان جامعه تقسيم كند و بدینسان گوشه ای از فقر جامعه را بکاهد، و براي خود و فرزندانش چيزي بر نميداشت.
اوج ايثار، ترجيح ديگران بر خود، حساسيت نسبت به وضع معيشتي مردم جامعه، و هم سطح پايين ترين طبقه جامعه زندگي كردن، در زندگي اين بانوي بزرگوار اسلام شاهدیم که درسي براي زنان و مردان با ايمان است.
فاطمه و دانش گستري
از ويژگيهاي ديگر زهرا(س) فراگيري دانش و پيگيري براي دريافت آخرين پيامهاي وحي الهي و اطلاعات علمي جامعه و نشر آن است. او از پدر، همسر، فرزندان، اصحاب پدر و ... آخرين پيامها و دانشها را فرا ميگيرد و با هوش سرشار كه موهبتي الهي است، به نقطهاي ميرسد كه مرجع مسلمانان در بسياري از مسايل و مشكلات معرفتي و احكام ديني ميشود. بويژه ارتباط بسيار خوب و مستمر با زنان مهاجر و انصار سبب تشكيل و تاسيس مدرسه فكري فاطمه(س) پس از وفات رسول خدا(ص) مي گردد.
فاطمه(س) شاگردی برازنده، خوش استعداد و با هوش سرشار در مکتب اسلام است. او درس معرفت خدا، شناخت قیامت، انسانیت، اخلاق، دیگرخواهی، فداکاری، گذشت، تلاش، خیرخوهی، خدمت به مردم، آگاهی بخشی و... را در مکتب پدر آموخت و در محضر شوهر به کمال رسانید؛ تا مدرسه ای تاسیس کند که همه زنان و مردان جامعه خود و بلکه پس از خودرا در آن به آموزش و پرورش فرا بخواند؛ مکتب فاطمی که استادان و اعضای هیئت علمیش، فرزندان پاک و معصومش در گستره تاریخند.
روزي زني به محضر فاطمه (س) آمد و عرض كرد: مادري ناتوان دارم كه نسبت به احكام نمازش دچار شبهه است. سئوال هايي دارد، اجازه دارم بپرسم؟
حضرت فاطمه(س) فرمود بپرس!
او سئوال ها رايك به يك پرسيد و حضرت پاسخ داد تا ده سئوال، آن گاه زن عذرخواهي كرد كه شما را خسته و ناراحت كردم.
حضرت زهرا(س) فرمود: خير، من از تو سئوالي دارم، اگر كسي اجير شود كه باري را به پشت بام ببرد و صد هزار دينار بگيرد، آيا اين كار بر او سنگيني ميكند؟
زن پاسخ داد: نه
حضرت فرمودند: از پاسخ به پرسش هاي تو، بيش از آنچه بين زمين و عرش خدا پر از جواهر شود، من مزد ميگيرم(2).
فاطمه و نيايش
نيايش بخشي از زندگي سراسر عرفان و معرفت اين زن نمونه در تاريخ بشريت را شكل ميدهد. اما نوع نيايش و دعاي فاطمه(س) با ديگران متفاوت است. او در دعا هم ديگران را بر خود و خانوادهاش ترجيح ميدهد. او كه واصل شده به خداست، خلق را عيال خدا ميداند، و دغدغه عيال خدا او را از انديشيدن به خود و يا بستگانش باز ميدارد. امام مجتبي(ع) نقل ميكند: شبي از شبهاي آخر عمر مادرم كه در بستر بيماري به سر ميبرد، شاهد دعاها و نيايشهايش بودم، تا به صبح از خدا براي ديگران خواست و التماس كرد. به او گفتم مادر! دعايي در حق خودت و يا فرزندانت نكردي، فرمود عزيزم،« الجار ثم الدار»، اول همسايه و آن گاه خودمان!
زهرا(س) زني است اجتماعي كه وظايف اجتماعيش او را از مادر بودن و همسر بودن باز نميدارد. او در شوهر داري و فرزند داري هم الگو است، بالاترين گواه بر این مدعا، سوز و گداز شوهر بر مزار همسر جوان خويش است، كه زندگي را پس از مرگ همسر عزيز، فداكار و مهربانش تيره و تار ميبيند، و كودكاني كه لالايي پر از مهر و عطوفت ما در را هرگز فراموش نميكنند.
زهرا(س) بهمين جهت كه زني است جمع كننده بين وظيفه خانه و جامعه الگو است. نه آن را فداي اين نه و اين را فداي آن ميكند.
منابع:
1- وفاء الوفاء، 3/825./ وسايل الشیعه، 13/311.
2- بحار الانوار 2/3.
3- الزهراء القدوه، محمد حسین فضل الله.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر