گذری بر سیاست فرهنگی مظلوم دولت اصلاحات

امروز: در خبرها آمده بود که نمایشگاه "فاطمه زهرا(س) از منظر طراحان گرافیک معاصر ایران" همزمان با شام غریبان آن حضرت، به همت احمد مسجدجامعی برپا شده و مورد بازدید سید محمد خاتمی نیز قرار گرفته است.

این نمایشگاه که سال گذشته در محل موزه ملی قرآن کریم قبل از تغییرات مدیریتی موزه برپا شد مجموعه ای از آثار جمعی گرافیست های کشور ازجمله سید محمد احصائی، قباد شیوا، سیدمحمد فدوی، مهنوش مشیری، فرزاد ادیبی، صداقت جباری و تعدادی دیگر از هنرمندان کشور است که با موضوع حضرت زهرا(س) به خلق اثر پرداخته اند و گنجینه ای در این سطح، در نوع خود بی نظیر محسوب می شود.

در خبر فوق چهار نکته عمیق وجود دارد که تدقیق در آنها با مددگرفتن از مستندات فرهنگی، بصیرت، اخلاق، انصاف و دوری از سطحی نگری و لفاظی های سیاسی،کلید قفل بسیاری از نارسائی های فرهنگی در کشور و گشاینده رمز ماندگاری در سیاست ها و فعالیت های فرهنگی است.

نکته اول، برپائی یک نمایشگاه هنری درباره حضرت فاطمه صدیقه(س)در سطح کیفی بالا به همت وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی در شکلی غیر دولتی است. نکته دوم عدم توقف و استمرار این حرکت اصیل هنری و دینی علیرغم تغییر مدیریت و تعطیلی فعالیت های موزه ملی قرآن کریم طی سال اخیر است.

نکته سوم، تداوم برپائی مجلس بزرگداشت اهالی فرهنگ، هنر و رسانه برای حضرت زهرا(س) است که همه ساله با مشارکت مادی و معنوی هنرمندان و سخنرانی سید محمد خاتمی برپا می شد و در آن شاعران و هنرمندان به زمزمه مصیبت آن حضرت و اجرای برنامه و مرثیه خوانی می پرداختند و امسال نیز این حرکت فرهنگی علی رغم محدودیت های موجود برگزار شد که با استقبال قابل توجه اهالی فرهنگ، هنر و رسانه نیز همراه بود.

اما نکته چهارم درواقع نمود و تداوم یک سیاست کلان موثر فرهنگی برای ترویج فرهنگ اهل بیت(ع) است که ریشه در عمق فعالیت های موزه ملی قرآن کریم طی سال های پس از افتتاح(1384)تا تعطیلی فعالیت های آن(1388) داشت و این سیاست پیش از آن البته در ابعادی کلان تر از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت اصلاحات دنبال می شد و احمد مسجدجامعی طی سالیان اخیر علی رغم موانع و نارسائی های بسیار، نه درکسوت یک وزیر که در قامت رئیس هیات امنای موزه ملی قرآن کریم و پس از برکناری نیز به عنوان یکی از اعضای جامعه دلسوز فرهنگی کشور برای گسترش این سیاست فرهنگی کوشیده است.

شاید فرصت خوبی باشد تا اینک به دور از هیاهوهای سیاسی و پارازیت های آزاردهنده کوته نظران، نگاهی بسیار موجزبه تنها سه مورد مصداقی از همان سیاست های فرهنگی داشته باشیم.

1- تعطیلی روز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)

ماجرای تعطیل شدن روز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) از آن دسته حرکت های سنجیده و تاثیرگذاری بود که در دولت سید محمد خاتمی و در هماهنگی با خواست مراجع عظام به نتیجه رسید و فاطمیه بیش از پیش در کانون توجه پژوهش ها و فعالیت های فرهنگی قرار گرفت.

هرچند شاید مقدمه کمی طولانی شود اما از آنجا که به مبنای طراحی و شکل گیری یک سیاست فرهنگی در دولت هشتم و تداوم همان سیاست و رویکرد با همه تنگناهای مالی و اجرائی در موزه ملی قرآن کریم بازمی گردد ذکر آن در این مجال ضروری است. وگرنه ارائه گزارشی صرف از برگزاری یک برنامه فرهنگی اگر بدون پرداختن به پشتوانه های دینی و فکری آن باشد و عمق و غنای محتوائی آن را به نمایش نگذارد فاقد ارزش و اثرگذاری است. باشد که این مستندات مورد توجه و عنایت اهل فضل و فرهنگ و بصیرت قرار گیرد.
سال 1379 آقای خاتمی برای دیدار با مراجع عظام و علمای اعلام سفری به قم رفته بودند. در جریان دیدار ایشان با حضرت آیت الله وحید خراسانی که علاقه خاصی هم بین این دو بزرگوار وجود دارد، آقای وحید چند دقیقه ای ایشان را به اندرونی بیت خود دعوت کردند. زمانی که بیرون آمدند هردو، چهره ای محزون و چشمانی اشکبار داشتند! گوئی ذکر مصیبتی عظیم میان آن دو رفته بود که اینچنین حال و احوالشان را دگرگون نموده بود و مگر مصیبتی بالاتر از مصیبت هائی که بر اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین هست که اینچنین حال و احوال یک مرجع مسلم و یک عالم از سلاله پیغمبر(ص) را منقلب نماید؟

بعدها معلوم شد این مرجع عالیقدر از ایشان خواسته بود که این روز را تعطیل رسمی اعلام نماید و آقای خاتمی هم با خلوص نیت و تدبیر تمام مقدمات کار را فراهم کرده و مراحل حقوقی و قانونی کار را به انجام رساندند. می توان از همین اقدام شجاعانه، عمیق و پرمعنا اما به ظاهر ساده به خوبی فهمید که باید چه کوهی از علم و آگاهی، دوراندیشی و دینداری در آن نهفته باشد.

درواقع پاسخ به خواست مرجعیت شیعه، ادای وظیفه و احترام به ساحت صدیقه کبری(س) و مدیریت در اجرای این تصمیم فرهنگی - اجتماعی بزرگ توسط رئیس جمهور همه در ذیل این تصمیم جمع شدند.

2- گسترش تالیفات درحوزه فرهنگ فاطمی

از سوی دیگر، اعتماد اکثریت مراجع عظام به سیادت، روحانیت و نزدیکی افکار آقای خاتمی به اندیسه های امام راحل(ره) و همچنین ادای احترامِ مجموعه مدیریت فرهنگی دولت اصلاحات به ساحت زهرای مرضیه(س) به هیچ وجه در این اقدام متوقف نشد بلکه تعطیلی روز شهادت فاطمه زهرا(س) را باید پرچم و نمادی دانست از مجموعه اقدامات جدیِ کمی، کیفی و راهبردهای محتوائی دولت برای گسترش فرهنگ اهل بیت(ع) که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

به عنوان یک مثال دیگر، طی همین سال های اواخر دهه هفتاد بود که برخی از علماء، بزرگان و مراجع عظام بزرگداشت ایام فاطمیه، گسترش پژوهش های بنیادی و تالیفات درحوزه فرهنگ فاطمی و رواج میراث علمی و معنوی حضرت زهرا(سلام الله علیها) را به عنوان یك سیاست فرهنگی در سراسر كشور پیگیری می كردند.

در همین راستا ستادی با نظارت مراجع عظام و پشتیبانی همه جانبه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تشكیل شد و برنامه ریزی و اهتمام برای نهادینه كردن این سیاست را بر عهده گرفت.

چنین بود که از همان سالها حمایت های وسیع این وزارتخانه از فعالیت های فراگیر و متنوع فرهنگی، هنری، پژوهشی و تبلیغی برای گسترش و تعمیق فرهنگ فاطمی، شكلی هدفمند و جدی تر به خود گرفت. هرچند پرداختن به آثار و نتایج این سیاست فرهنگی، مجالی وسیع تر را می طلبد اما ذكر برخی از دست آوردهای حاصله هم تنها به عنوان شاهد مدعا، در این مجال خالی از لطف نیست.

2-1 برپائی نخستین كنگره میراث علمی و معنوی حضرت زهرا(س)

این كنگره در سال 1382 با پشتوانه مراجع عظام و هدف پژوهش درباره زندگانی حضرت زهرا سلام الله علیها به لحاظ علمی، فرهنگی و تاریخی در مشهد با حضور برخی از مراجع عظام تقلید قم و مشهد توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.

2-2رشد عناوین کتب منتشره درباره حضرت زهرا(س)

جالب است بدانید كه براساس كتاب شناسی انجام شده، از ابتدای قرن اول هجری تا سالهای بعد از انقلاب یعنی در طول بیش از 1300 سال، 1115 عنوان كتاب درباره حضرت زهرا(س) نوشته و منتشر شده است، اما از سال های بعد به ویژه از سال 75 تا 84 این تعداد به 2400 عنوان یعنی بیش از دو برابر رسید كه نشان از پایه گذاری سیاست های ترویج آثار و فرهنگ مرتبط با بانوی اول اسلام و توفیق آنها طی نزدیک به یک دهه دارد.

همچنین تحقیق، گردآوری، تالیف و پی ریزی آثار گرانسنگ و دانشنامه های ارزشمند مشتمل بر مجموعه روایات و نصوص درباره آن حضرت، كه از حدود 20 سال پیش آغاز شده بود درراستای همین سیاست و با هدایت های انجام شده، از سال 1376 شتاب فزاینده ای به خود گرفت.

شما می توانید به همین روند طی دوران اصلاحات درباره كتابها و مقالات منتشره مربوط به پیامبر(ص)، امام علی(ع) و اهل بیت(سلام الله علیهم اجمعین) نیز نگاهی بیاندازید. اینها همه و همه نشان دهنده جهت گیری برای تعمیق و ترویج فرهنگ اهل بیت در جامعه و نوعی همراهی میان اهل فکر و دولت برای پیشبرد آن است.

3-برگزاری نشست بانوان قرآن پژوه و جشنوارۀ هنرهای قرآنی بانوان

حدود 17 سال پیش در سال های آغازین دهه 70 زمانی که کنگره شخصیت های قرآنی در شهرهای اصفهان و قم برگزار شد، بانوان سهم کمی در این کنگره و در میان شخصیت های برگزیده داشتند. همین موضوع، سیاست گذاران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را که در آن سال ها با خلاقیت و دوراندیشی نخستین نمایشگاه قرآن کریم را طراحی و برگزار کردند و موفق شده بودند با این ابتکار، نگاه بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر و شخصیت های قرآنی و پژوهشگران حوزه دین را به این حرکت ملی معطوف کنند بر آن داشت تا برای حضور بانوان در عرصه فعالیت های قرآنی تدابیر جدی بیاندیشند.

ایجاد تشکل بانوان قرآن پژوه و حمایت از فعالیت های هنری و پژوهشی آن، تنها یکی از همین دست اقداماتی بود که مجموعه آنها موجب شد تا امروزه تعداد آثار هنری تولید شده و پژوهش های قرآنی انجام شده توسط بانوان از صدها اثر و هزاران پایان نامه و رساله نیز بگذرد.

شاید نتیجۀ همین رویکردهای موثر که در سال های دور پایه گذاری شد و در سال 84 هنوز مدت زیادی از ثمردهی آن نمی گذشت سبب شد تا همزمان با سالروز ولادت حضرت فاطمه معصومه(س) در این سال، بانوان قرآن پژوه در دومین روز همایش خود میهمان موزه ملی قرآن کریم شوند تا هم برای آینده برنامه ریزی کنند و هم آثار برگزیده هنری ایشان که دست آوردی از همان سیاستگذاری ها و حمایت های سالیان گذشته بود برای یک هفته در محل موزه به نمایش عموم گذاشته شود.

با نگاهی دقیق به این مصادیق به خوبی می توان رمز ماندگاری فعالیت های فرهنگی را به ویژه آنگاه که در ارتباط با اهل بیت(ع) و مفاهیم دینی قرار می گیرند دریافت. نیاز به توضیح بیشتر نیست. تنها نیاز به دقت و تامل بیشتر است.