علم اقتصاد به چه کاری می آید؟

یادداشت زیر متن منتشر نشده ای از استاد برجسته علم اقتصاد، دکتر عرب مازار است. دکتر علی عرب مازار یزدی، اقتصاد‌دان و استاد فرهیخته دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی ابیش از صد روز است که در بازداشت غیر قانونی به سر می‌برد. وی که در روز هفتم دی‌ماه دستگیر شده است تا این تاریخ در سلول انفرادی و بلاتکلیف است بدون آن که اتهامش روشن باشد. دکتر عرب‌مازار دارای سوابق طولانی جبهه و جنگ است و عمر خود را در خدمت به نظام جمهوری اسلامی سپری کرده است. آنها که او را می‌شناسند و دانشجویانی که با اور درس داشته‌اند و اساتیدی که به او همکار بوده‌اند او را یکی از پاکترین انسانهائی که می‌شناسند می‌دانند.دکتر عرب مازار از مشاوران اقتصادی مهندس موسوی است .

به گزارش کلمه متن این یادداشت منتشر نشده از دکتر عرب مازار به شرح زیر است:

چه نکته ای است که اقتصاد را از دیگر علوم اجتماعی متمایز میکند؟ ریاضیات. در واقع حضور پررنگ ریاضیات در این علم است که آن را متمایز جلوه میدهد. حال خود این حضور از کجا ناشی میشود؟ از شدت انتزاعی که در آن به کار برده میشود. شاید این را بتوان گفت که ریاضیات(انتزاع شدید) هم نقطه قوت و هم نقطه ضعف اقتصاد است. از آنجا که انتزاع کمک میکند روابط به نظم درآید و با این نظم نیز بتوان در رابطه با کلیت فضا نگرشی به دست آورد، ابزاری ارزشمند است. مخصوصا در فضاهایی که بسیار نزدیکه به فضای مهندسی و طبیعی است؛ مانند بازارهای پولی.

در این بازارها متغیرهایی مانند حجم پول، ضریب فزاینده و ... تاثیر بی واسطه و معلومی در اوضاع بازار دارند و روابط ریاضی در تعیین سبدهای بهینه سرمایه گذاران بانکی، راهگشاست و بانکهایی که از این روشها استفاده میکنند به مراتب در عملکرد خود نسبت به دیگر بانکها موفق بوده اند. اصرار بانکهای حرفه ای و موفق در به کارگیری روشهای ریاضی به همین نکته برمی گردد. در واقع، از آنجا که انتزاع در ذات خود یکسان سازی را داراست، هرچه در واقعیت نیز این امر حضور محسوس تری داشته باشد، به کارگیری آن در عمل، روشنگر خواهد بود.

ولی همین انتزاع خود نقطه ضعف اقتصاد نیز هست. درجایی که عموم تصمیم گیریها از قاعده این انتزاع پیروی نکنند، نتیجه های حاصل از این کار گمراه کننده خواهد بود. یعنی ناهمگون بودن رفتارهای افراد. و نکته دیگر آنکه انتزاع به خودی خود، شامل علومی میشود که قابل تصریح باشد. در صورتی که علم صریح و کد شده بخش کوچکی از علم را تشکیل میدهد. دانش ضمنی و یا همان دانشی که در سینه افراد نهفته است، چیزی است که از دسترس انتزاع به دور است. اینجاست که علومی مانند مدیریت کاملا از اقتصاد فاصله می¬گیرند. جایی که نمیتوان تصمیم¬گیری و سیاستگذاری را فرموله کرد.

با این تفاسیر شاید این ادعا به دور از واقعیت نباشد که اقتصاد ابزاری است ناقص برای تحلیل. حتی میتوان در غیر از اقتصاد نیز از این روش استفاده کرد و استنتاجهایی نمود. مانند ارتباط دادن جرم و جنایت یک منطقه با سابقه تاریخی آن و غیره. اینجا نیز میتوان انتزاع را به کار بست و با رعایت اصول و استنتاج ریاضی و آماری، به نتایجی کلی دست یافت. ولی اگر هدف علاوه بر تحلیل موضوع پیش آمده، سیاستگذاری در آن نیز هست، داشتن اطلاعاتی وسیع در آن موضوع نیز به همان اندازه جدی است که به کارگرفتن روش انتزاع. مثال خیلی ساده آن استفاده مردم ژاپن از سیب سبز این کشور است که مردم به دلیل اعتقاد خاصشان تنها محصول کشور خود را مصرف میکنند و محصولات خارجی ولو ارزانتر را اعتنایی نمیکنند.

به طور خاص در ایران مسائلی مثل انظباط مالی دولت و دوری از اقتصاد نفتی به سادگی از اصول علم اقتصاد استنتاج میشود و میبایست مورد اجرای سیاستگذاران نیز قرار گیرد. ولی در مواردی چون حمایت از تولیدکننده داخلی، گسترش تکنولوژی، تولید علم، گسترش اخلاق و غیره به چیزی بیشتر از بسترسازی سیاستهای تعدیلی نیاز است.

البته نباید از نظر دور داشت که در زمینه¬هایی چون نبود بازار، سرمایه گذاری خارجی و انتقال تکنولوژی، شکل دادن به رفتار مصرفی مردم از طریق مالیات ها و تعرفه ها، اقتصاد میتواند راهنمایی هایی را انجام دهد.

به عنوان نتیجه اینگونه میتوان گفت که داشتن ابزار تحلیل اقتصادی یکی از چند لازمه سیاستگذاری در عرصه کشور است. داشتن نگاهی جامع در رابطه با موضوعی که قرار است برایش سیاست سازی انجام گیرد، بسیار ضروری و حیاتی است و اقتصاد تنها بخشی از آن را به دست میدهد. شاید مشکل عمده اقتصاددانان ما نیز همین است که به جای عمیق شدن در یک موضوع و پیدا کردن نگاهی جامع در آن، در همه زمینه ها وارد شده اند و تنها همین ابزار اقتصاد را در آنها تعمیم داده اند بدون اینکه از دیگر ابزارها و دانشهای کمکی آن موارد استفاده ای ببرند. کشور در حال حاضر بسیار بیشتر از کلی گویی هایی که علم اقتصاد میتواند داشته باشد، نیازمند دانش است.