زنده ياد دكتر سحابي شخصيتي چند وجهي و چند بعدي داشت. در مورد او جالب اين بود كه در اغلب اين وجوه و ابعاد نيز انساني بود فراتر از انسانهاي معمولي و متعارف. اگر سياسي بود ، برجستهترين شكل سياسي بود اگر اهل اخلاق و معنويت بود، با دينداران عادي فاصلهاي بسيار داشت و از اين رو قرار دادن دكتر سحابي ذيل يكي از ويژگيهايش و مطالعه احوال او ذيل يكي از هويتهايش قدري مشكل است . اما از ميان همه ويژگيهاي دكتر سحابي به گمان من «روشنفكر ديني» براي ناميدن او و تحليل جايگاه تاريخي او از همه گوياتر و مناسبتر است .با تصوري كه من از روشنفكري ديني دارم، به گمانم اين عنوان بهتر از هر عنوان ديگر مي تواند مجاهدتهاي فكري و عملي دكتر سحابي را توضيح دهد. براي روشن شدن اين ادعا ناگزيرم قدري در مورد روشنفكري بحث كنم.
اولين مشخصه روشنفكران ديني اين است كه به جاي پشت كردن به دين و نفي دين ميكوشند تا با بازخواني دين و قرائت مجدد آن به تفسيري از دين دست يابند كه با عقل مدرن سازگار باشد. البته روشنفكران ديني در مورد اينكه مهمترين مصداق و تجلي عقل مدرن چيست با هم اختلاف نظر داشتهاند. برخي علوم تجربي را مهترين تجلي عقل مدرن دانسته اند برخي ايدئولوژي هاي راديكال و برخي معرفتهاي درجه دوم را. اما همه آنان در ضرورت تفسير مدرن از دين توافق داشته اند. زنده ياد دكتر سحابي و زندهياد مهندس بازرگان علوم تجربي را مهمترين تجلي عقل مدرن دانستند و تلاش فكري آنها معطوف به ارائه تفسيري سازگار با علوم تجربي از متون ديني بود .
دومين ويژگي روشنفكران ديني نقد روابط و ساختارها و رفتارها در جامعه اي است كه در آن ميزيند. معيار روشنفكران ديني در اين نقد از يك سو عقلانيت مدرن و از سوي ديگر فهم مدرني است كه از دين دارند. آنها با كمك اين دو معيار ميكوشند تا هم در سطح خود و هم در سطح كلان به نقد اجتماعي بپردازند. از اين رودر نقد آنها اگر چه اشتراكهايي با روشنفكران غيرديني ميتوان يافت، اما نقدهايي نيز در آثار آنان ديده ميشود كه ويژه خود آنها است، نقدهايي كه رنگ و بوي ديني دارد و از دغدغههاي ديني درونزا ست. نوسازي درونزا برخلاف نوسازي برونزا ريشه در نيازها و دلبستگيهاي مردم جامعه دارد و نه نظامهاي سلطهگر. نوسازي برونزا تابعي است از متغير نيازهاي ديگران، به علاوه، نوسازي درونزا تنها به واردكردن ميوههاي مدرنيته ( آن هم برخي ميوه هاي خاص) بسنده نميكند و ميكوشد تا ريشههاي مدرينته را دروني كند.
مهمترين ريشه مدرنيته عقل نقاد و مستقل است. تلاش دكتر سحابي براي آموزش علوم جديد و تربيت نسلي كه بتواند با نگاهي علمي به عالم و آدم بنگرد در همين راستا بايد تفسير شود. ويژگي سوم روشنفكران ديني كه متمايز كننده آنها از ساير جريانهاي روشنفكري است تلاش آنان است براي گسترش و تعميق آگاهيها باورها گرايشها عواطف و رفتارهاي ديني.
روشنفكران ديني همان طور كه به عصري كردن دين ميانديشند دغدغه و شور ديني كردن عصر را نيز دارند. زنده ياد سحابي علاوه بر معلم علم معلم اخلاق نيز بود. رفتار شخصياش الگويي بود براي آنآنكه ميخواستند در جهان مدرن مؤمنانه زندگي كنند. نگاه ديني او بر همه رفتارهايش تأثير ميگذاشت. پاكدامني او در عرصه فعاليتهاي اقتصادي اصول گرايي و مردم خواهي اش در عرصه سياست و سعه صدر و توكلش در عرصه فرهنگ ،همه حاصل اراده او براي مؤمنانه زيستن بود.
سحابي منزلي است از منازل كاروان روشنفكري ديني. روشنفكري ديني تنها لقبي براي شخص نيست، بلكه طرحي است در عرصه انديشه و عمل. سحابي را بايد به عنوان الگويي براي اين كاروان و پاسخي به پرسشهاي اين طرح خواند و تفسير كرد .
وارث اصلي دكتر سحابي تنها خانواده او نيستند، بلكه جريان روشنفكري ديني است كه بايد ميراث فكري و عملي او را پاس بدارد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر